Naiwność, a poznawanie świata

Na samym początku tego eseju, sięgnę do etymologii, gdyż interpretacja wyrażen podczas rozpatrywania danego tematu, jest elementem kluczowym i zapobiega mylnym interpretacjom myśli autora. W powszechnym rozumieniu, słowo „naiwny” nabrało negatywnego znaczenia, choć niesłusznie, co zamierzam wykazać. Nativus z łaciny, oznacza naturalny, niesztuczny. Jako, że przeciwieństwo tego słowa, a mianowicie wyrażenie passivus, oznacza bierny, można by zinterpretować nativus jako naturalny i jednocześnie aktywny (zawierający w sobie działanie). W kontekście poznawania rzeczywistości, naiwność oznaczać więc może naturalny jej odbiór, z włączeniem siebie (obserwatora) jako aktywny jej czynnik. Pasywny odbiór rzeczywistości przy takich założeniach, polegać więc będzie na odbiorze bardziej naukowym (w powszechnym tego słowa rozumieniu), czyli biernym (bez aktywnego uczestnictwa obserwatora) rozpatrywaniu poszczególnych jej części, które tworzą większą całość.

Nauka (w powszechnym rozumieniu tego słowa) w dzisiejszych czasach obrała niemal status dogmatyczny. Ciężko jest zaprzeczać twierdzeniom, które zostały potwierdzone eksperymentalnie. Wszystkie wywody na temat rzeczywistości, odbiegające od tej dogmatycznej religii, jaką stała się nauka, są zwane paranauką. Samo słowo paranauka z kolei, niesłusznie zyskało negatywny wydźwięk, tak jak w przypadku naiwności. Paranauka jest niepełną lub niedokończoną nauką, lecz definicja ta, nie oznacza, że jest ona powiązana z fałszem. Kiedy paranauka zostanie potwierdzona pewnym dowodem i uzupełniona, zyskuje ona status nauki.

Naukę, w sensie ogólnym, nazwałem pasywnym odbiorem rzeczywistości. Czy jednak bierny odbiór może doprowadzić nas do poznania rzeczywistości? Zastanówmy się przez chwilę nad tym zagadnieniem. Jeśli jesteśmy częścią pewnego układu, który badamy, to nie tylko my, jako obserwatorzy, wywieramy wpływ na otaczającą nas rzeczywistość, ale i ona na nas, jako obserwatorów. Jesteśmy przecież nieodłączną częścią tego bytu, jakim jest rzeczywistość. Jeśli tworzymy jakiś element otaczającego nas świata, to fałszywym było by myślenie, że świat ten na nas nie wpływa, a my na niego. Nie trzeba nawet przywoływać argumentów z dziedziny filozofii, czy fizyki aby to udowodnić. Wystarczy zwykły zdroworozsądkowy osąd na temat działalności człowieka na Ziemi, czy wpływu pewnych uwarunkowań Ziemi na działalność człowieka.
Nie przeczę, że nauka (w powszechnym tego słowa znaczeniu) jest dobrą drogą do poznania praw rządzących Wszechświatem. Wątpliwości pojawiają się dopiero wtedy, kiedy ktoś stwierdzi, że nauka jest jedyną drogą do poznania tych praw.
Każdy punkt odniesienia w rzeczywistości, daje nam tej rzeczywistości inny obraz. Wielu filozofów głowiło się nad opisaniem rzeczywistości, jednak nie wszyscy brali pod uwagę to, iż analizują ją z pozycji tylko jednego punktu odniesienia. Każdy z tych osądów był więc z pewnego punktu odniesienia prawdziwy. Tak samo prawdziwy, jak osąd z punktu widzenia nauki – fizyki, biologii, chemii itd. jeśli tylko wynik tego osądu nie wprowadzał żadnych sprzeczności.

Zastanówmy się teraz nad naiwnością. Czy naiwność może zbliżyć nas do poznania rzeczywistości? Moim zdaniem tak i na dodatek nie mniej, niż nauka. Wielką niesprawiedliwością dziejową jest umniejszanie postawy naiwnej w badaniu rzeczywistości. Aby temat był bardziej zrozumiały, podam teraz przykłady naiwnej postawy poznawczej. Postawą taką jest chociażby postawa buddystów. Wyznawcy tej filozofii nie zajmują się przecież biernym rozpatrywaniem zasad rządzących Wszechświatem. Ktoś mógłby wdać się ze mną w spór, i rzec, iż buddyści także biernie badają rzeczywistość poprzez brak działania (np. medytacja i kontemplacja). Różnica jest jednak taka w stosunku do nauki (w powszechnym tego słowa rozumieniu), że świadomi są swojego aktywnego uczestnictwa w rzeczywistości jaka ich otacza. Jako obserwatorzy, nie starają się stanąć obok niej i opisywać jej poszczególnych części. Istotą jest to, iż poprzez bycie jej częścią, starają się poznać prawa rządzące rzeczywistością w sensie absolutnym. Już samo pojęcie oświecenia w buddyzmie jest najbardziej naturalnym odwołaniem się do rzeczywistości, które to odwołanie nie próbuje poznać jej poprzez jej części (formy), ale poprzez absolut. Nieunikniona jest tutaj pewna konkluzja, która sama się nasuwa, że aktywny obserwator sam też jest pewną formą – punktem odniesienia. W tym tkwi jednak esencja tego systemu filozoficznego, że stara się on wyjść poza ego (własne ja) i poprzez świadomość istnienia w pewnej formie, istnienie pod postacią tej formy opuścić i skierować się w stronę pojmowania własnego istnienia, jako części pewnego absolutu. Brak tej świadomości – świadomości bycia jedną z form, która też kształtuje rzeczywistość uniemożliwia pojmowanie absolutu jako całości.

Moje wnioski z tych rozważań są takie, że każda metoda rozpatrywania rzeczywistości prowadzi do odkrycia pewnych prawd nią rządzących. Nie można jednak wykluczać żadnej z metod (żadnego z tych paradygmatów), gdyż pomija się wtedy jednocześnie część tej rzeczywistości. Nawet za naiwnym spojrzeniem na rzeczywistość kryją się pewne prawdy z nią związane. Nie mamy także żadnej pewności, że poznanie czysto naukowe (w powszechnym tego słowa rozumieniu) prowadzi do odkrycia większych prawd, niż poznanie naiwne, powiązane z pewną formą religijności (różnie rozumianej).
Jestem wręcz zdania, że w momencie, kiedy na pewnym poziomie poznawanie świata z pozycji biernego obserwatora się zakończy, naiwne dążenie do opisu rzeczywistości stanie się dużo większym źródłem wiedzy o Wszechświecie.