Bertrand Russell – Wolna myśl i urzędowa propaganda

Cała maszyneria państwowa najrozmaitszych krajów służy do zaszczepiania bezbronnym dzieciom wiary w różne niedorzeczności, aby później godziły się umierać w obronie zbrodniczych interesów w przekonaniu, że walczą za prawdę i prawo [..] Użyteczność inteligencji jest uznawana w teorii, ale nie w praktyce; uważa się za niepożądane, aby zwykli śmiertelnicy myśleli samodzielnie, ponieważ czuje się, że tacy ludzie nie dają sobą tak łatwo kierować i sprawiają kłopoty administracji. Mówiąc językiem Platona, tylko stróże mają myśleć; reszta winna słuchać lub iść w ślady przywódców, jak stado owiec. Teoria ta, często w podświadomym stanie, przetrwała zaprowadzenie politycznej demokracji i radykalnie wypaczyła wszystkie narodowe systemy wychowania [..]

Gdybym wystąpił w jakimś publicznym miejscu i oświadczył, że jestem najskromniejszym człowiekiem pod słońcem, wyśmiano by mnie; lecz gdybym mógł zebrać pieniądze potrzebne na umieszczenie tego oświadczenia na wszystkich omnibusach i na ogrodzeniach wzdłuż wszystkich głównych linii kolejowych, ludzie nabraliby przekonania, że żywię chorobliwy wstręt do rozgłosu. [..] Propaganda prowadzona za pomocą reklamowych sposobów jest obecnie jedną z ogólnie przyjętych metod rządzenia. Metoda ta jest używana we wszystkich postępowych krajach, szczególnie do wytwarzania opinii demokratycznej [..]

Gdyby nawet dwa toczące spór ze sobą obozy były zmuszone przez prawo do wysuwania tylko takich twierdzeń, które komitet wybitnych logików uznałby za słuszne i umotywowane [..] argumenty bogatszej partii będą daleko lepiej znane niż argumenty na korzyść uboższej partii i dlatego ta ostatnia przegra sprawę [..] Propagandzie można zarzucić nie tylko jej odwoływanie się do nierozsądku, lecz jescze więcej nieuczciwą przewagę, którą daje bogatym i potężnym. Równe szanse dla każdego poglądu, oto zasadniczy warunek istotnej swobody myśli, równość ta zaś może być osiągnięta tylko za pośrednictwem zmierzających do tego celu i szczegółowo opracowanych praw, których uchwalenia nie mamy powodu się spodziewać [..]

Jeśli świat ma być tolerancyjny, to szkoły powinny poza innymi zadaniami przyzwyczaić młodzież do badania dowodów i zachowywania pewnej rezerwy w stosunku do twierdzeń, które nie mają dostatecznej podstawy. Należałoby na przykład uczyć sztuki czytania gazet [..] Cyniczny sceptycyzm, będący rezultatem tej nauki, uczyniłby dzieci w następstwie odpornymi na te idealistyczne wezwania, które skłaniają porządnych ludzi do popierania łajdackich planów [..] W ten sam sposób powinno się wykładać historię [..]

Musimy, jak sądzę, przyznać, że wady moralne przyczyniają się do niedoli świata w tym samym stopniu, co brak inteligencji. Na nieszczęście ludzkość nie odkryła dotąd metody wykorzeniania przywar moralnych; kazania i upomnienia dają tylko obłudę do poprzedniej listy zdrożności. Przeciwnie, inteligencję łatwo się rozwija za pomocą metod znanych każdemu kompetentnemu wychowawcy. Dlatego póki nie zostanie wynaleziona jakaś metoda wpajania cnoty, trzeba będzie dążyć do postępu raczej na drodze udoskonalenia inteligencji niż moralności. Jedną z głównych przeszkód do rozwoju inteligencji jest łatwowierność, lecz można by ją znacznie zmniejszyć za pomocą systematycznego pouczania o najczęściej spotykanych formach kłamliwości. Łatwowierność jest w dzisiejszych czasach większym złem niż dawniej, ponieważ upowszechnienie wykształcenia niezmiernie ułatwiło szerzenie błędnych wiadomości, a dzięki demokracji szerzenie takich wiadomości nabrało dla dzierżących władzę większego niż poprzednio znaczenia. Stąd zwiększenie się nakładu dzienników [..]

W niniejszym szkicu starałem się dowieść konieczności rozpowszechnienia naukowego światopoglądu, który jest czymś zupełnie różnym od znajomości rezultatów badań naukowych. Naukowy świadopogląd może odrodzić ludzkość i znaleźć radę na wszystkie nasze kłopoty. Rezultaty wiedzy w formie mechanizacji, gazów trujących i sensacyjnej prasy mogą doprowadzić do całkowitego upadku naszej cywilizacji. Jest to ciekawa antyteza, która mogłaby ubawić obserwatora z Marsa. Dla nas jednak jest to kwestia życia i śmierci. Od jej rozwiązania zależy czy nasi wnukowie będą żyć w szczęśliwszym świecie, czy też wytępią się wzajem za pomocą naukowych metod [..]

„Szkice sceptyczne” – Bertrand Russell, s. 111-128, wyd. Książka i Wiedza, 1957 r.