Ernst Mach – Analiza wrażeń

Powiedziano już, że w kompleksie elementów, który w rzeczywistości jest tylko jeden, nie można w niezawodny i wystarczający dla wszystkich przypadków sposób odgraniczyć ciała i Ja. Połączenie elementów wiążących się najściślej z bólem i przyjemnością w jednej idealnej jednostce z punktu widzenia ekonomii myślenia (denkokonomischen Einheit), w Ja, ma największe znaczenie dla intelektu w służbie woli unikającej bólu i szukającej przyjemności. Odgraniczenie Ja następuje dlatego instynktownie, staje się znane i utrwala się być może nawet w drodze dziedziczenia. Ze względu na wysokie praktyczne znaczenie nie tylko dla jednostki, ale dla całego gatunku [ludzkiego], połączenia „Ja” i „ciała” obowiązują instynktownie i występują z żywiołową siłą. Jednak w szczególnych przypadkach, gdzie nie chodzi o żaden praktyczny cel, ale calem samym w sobie staje się wiedza, odgraniczenie to może okazać się niewystarczające, kłopotliwe i trudne do utrzymania [..]

Nie ciała tworzą wrażenia, lecz kompleksy elementów (kompleksy wrażeń) tworzą ciała. Jeśli fizykowi ciała jawią się jako trwające, rzeczywiste, natomiast „elementy” jako ich bardziej ulotny, tymczasowy pozór, to nie zauważa on, że wszystkie „ciała” są tylko symbolami myślowymi kompleksów elementów (kompleksów wrażeń). Autentyczną, bezpośrednią i ostateczną podstawę, którą należy dalej zagłębiać w ramach badań fizjologiczno-fizycznych, stanowią tutaj też wskazane elementy. Dzięki zrozumieniu [tego faktu] wiele spraw kształtuje się w fizjologii i fizyce znacznie bardziej przejrzyście i ekonomicznie, a wówczas unika się pewnych problemów pozornych.

Świat nie składa się zatem dla nas z zagadkowych istot, które jedynie tworzą dostępne „wrażenia” dzięki oddziaływaniu wzajemnemu z inną, równie zagadkową istotą, [mianowicie] Ja. Barwy, dźwięki, przestrzenie, czasy… są dla nas prowizorycznie ostatecznymi elementami (por. podrozdz. I.8), których daną kombinację mamy zbadać. Na tym polega zgłębianie rzeczywistości. W trakcie tego badania nie możemy pozwolić, żeby przeszkodą były całości i rozgraniczenia tworzone w określonych praktycznych, doraźnych i ograniczonych celach (ciało, Ja, materia, duch…). Musimy raczej dopiero stworzyć najodpowiedniejsze formy myślowe w ramach tego badania, tak jak w każdej nauce szczegółowej. Na miejsce odziedziczonych instynktownych poglądów muszą w ogóle wejść bardziej wolne, naiwniejsze, zgodne ze zdobytym doświadczeniem, wychodzące poza potrzeby życia praktycznego [..]

W sferze zmysłowej mojej świadomości każdy obiekt jest zarówno fizyczny, jak i psychiczny (por. podrozdz. I.9). Niejasność panująca w tej sytuacji intelektualnej wypływa moim zdaniem tylko z fizycznego uprzedzenia, które zostało przeniesione w dziedzinę psychiczną. Fizyk powiada: wszędzie znajduję tylko ciała oraz ruchy ciał, żadnych zaś wrażeń; wrażenia muszą więc być czymś zasadniczo różnym od obiektów fizycznych, z którymi obcuję. Psycholog przyjmuje drugą część tego twierdzenia. Są mu najpierw dane wrażenia, to prawda; odpowiada im jednak zagadkowe, fizyczne coś, które zgodnie z powziętym z góry poglądem musi być czymś zupełnie różnym od wrażeń. Czym jednak w rzeczywistości jest owo zagadkowe coś? Czy to physis, czy psyche? Czy może nawet obie?

Ernst Mach – „Analiza wrażeń”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009, s. 21-41

Ernst Mach (ur. 18 lutego 1838, zm. 19 lutego 1916) – fizyk i filozof austriacki. Wykładał (1864-67) matematykę w Grazu i później, aż do emerytury w 1901 roku, był profesorem fizyki w Pradze i Wiedniu. Przedstawiciel empiriokrytycyzmu. Jego zasada stanowiła inspirację dla Einsteina podczas tworzenia ogólnej teorii względności. /wiki