Doktryny doktrynami, ale same w sobie nie są one indywidualnym doświadczeniem jakie spotyka nas każdego dnia i w każdej chwili – gdyby było inaczej, nie byłoby tak, żeby jedni mówili „Słońce”, inni „Sun”, a jeszcze inni „Sonne”. Słowa nie są rzeczywistością – to, że ktoś mówi „satori”, ktoś inny „zbawienie”, a ktoś inny „łaska Boga” nie oznacza jeszcze, że mówi się o trzech różnych sprawach. Z drugiej strony, stwierdzenie: „jestem chrześcijaninem”, może oznaczać coś zupełnie innego z ust różnych ludzi (wystarczy porównać tutaj Mistrza Eckharta, Inkwizycję i papieża). Budowanie kolejnej wieży Babel nie jest dobrym pomysłem, a błędy lepiej widzieć u siebie niż u innych (Łuk6:41). Kto chwyta się słów i wielbi je, zamiast widzieć ich przesłanie, patrzy na palec zamiast na księżyc, który on wskazuje – czci totem zrobiony z liter. Zbytnie umiłowanie takich, a nie innych zdań, w ostateczności zawsze prowadzi do jałowych sporów i waśni oraz zapomnienia tego, co najważniejsze i żywe – można trzymać się własnego systemu pojęć, ale to tylko system pojęć – rusztowanie, które można zbudować na wiele różnych sposobów. Jest pustosłowiem, jeśli nie ma odbicia w działaniu, które to dopiero świadczy o człowieku i o kierunku w jakim zmierza. Ewangelia jasno mówi o tym, że rozróżnienia na bazie słów są złudne, i że czyny są tym, co świadczy o człowieku:

„Jakże ciasna jest brama i wąska droga, która prowadzi do życia, a mało jest takich, którzy ją znajdują. Strzeżcie się fałszywych proroków, którzy przychodzą do was w owczej skórze, a wewnątrz są drapieżnymi wilkami. Poznacie ich po ich owocach. Czy zbiera się winogrona z ciernia albo z ostu figi? Tak każde dobre drzewo wydaje dobre owoce, a złe drzewo wydaje złe owoce. Nie może dobre drzewo wydać złych owoców ani złe drzewo wydać dobrych owoców.” (Mat 7:14-18)

Tak ja to widzę i zdaję sobie sprawę z tego, że można to widzieć zupełnie inaczej, aczkolwiek błąd jest zawsze tam, gdzie jakaś reguła przez pryzmat której będziemy sprawę rozważać. Zazwyczaj jednak rozpatrujemy wszystko przez pryzmat samych siebie i własnych reguł, nie zauważając, że inni robią dokładnie to samo. Wydaje mi się, że zamiast szukać błędów i mówić innym co powinni robić, a czego nie, lepiej budować wzajemne zrozumienie poprzez wymienianie się własnymi doświadczeniami i przemyśleniami – arbitralne ustanawianie preferencji, które powinni mieć wszyscy, nie wydaje się przynosić nikomu pożytku.

A nawiasem mówiąc, czytając Nietzschego naprawdę ma się wrażenie, że ten człowiek pochodzi z jakiejś innej epoki. Np. w dużej mierze antycypował XX-wieczną psychologię. I nie chodzi mi tylko o Freuda, który inspiracji Nietzschem specjalnie nie ukrywał, ale również o powojenną psychologię społeczną w wydaniu amerykańskim.